Çocuğa Sınır Koymak Sevgiyle Mümkün

Çocuğa sınır koymak, birçok ebeveyn için günlük hayatın en zorlayıcı konularından biridir. Çocuğun isteklerini geri çevirmek, bir davranışa müdahale etmek veya evde uyulması gereken bir kuralı hatırlatmak bazen suçluluk duygusuna yol açabilir. Ebeveyn, çocuğunu üzmekten ya da aralarındaki yakınlığın zarar görmesinden çekinebilir.

Oysa sınır koymak sevgiyi azaltmak anlamına gelmez. Sağlıklı sınırlar, çocuğun neyin kabul edilebilir olduğunu anlamasına ve günlük hayatın daha öngörülebilir hâle gelmesine yardımcı olabilir.

Sınırların amacı çocuğu korkutmak, sürekli kontrol altında tutmak veya her davranışını engellemek değildir. Asıl amaç, çocuğa yaşına uygun seçimler yapabileceği güvenli bir alan sunarken bazı davranışların neden kabul edilemeyeceğini sakin ve anlaşılır bir şekilde anlatmaktır.

Tablet Kapatılınca Öfkelenen Çocuk İçin Ne Yapılmalı

×

Sevgi ve sınır birbirinin karşıtı değildir. Bir ebeveyn çocuğuna yakın, ilgili ve anlayışlı davranırken aynı zamanda bazı konularda net olabilir.

Ebeveynlik ve aile yaşamına dair diğer içeriklere Aile Rehberi üzerinden ulaşabilirsiniz.

Çocuğa sınır koymak neden zor gelebilir

Ebeveynler çocuklarının mutlu olmasını ister. Çocuk ağladığında, öfkelendiğinde veya hayal kırıklığı yaşadığında hemen rahatlatma isteği duyulması oldukça doğaldır.

Ancak çocuğu her olumsuz duygudan korumaya çalışmak, ebeveynin koyduğu sınırdan kısa sürede vazgeçmesine neden olabilir. Örneğin ekran süresinin bittiği söylendiğinde çocuk itiraz ederse süre yeniden uzatılabilir. Oyuncak alınmayacağı açıklandıktan sonra çocuk ağladığında karar değiştirilebilir.

Bu tür durumlar tekrarlandığında çocuk ağlamanın, bağırmanın veya ısrar etmenin kararı değiştirebildiğini öğrenebilir. Buradaki mesele çocuğun kötü niyetli davranması değildir. Çocuk yalnızca yaşadığı deneyimlerden hangi davranışın nasıl sonuçlandığını anlamaya çalışır.

Bazen ebeveynler kendi çocukluklarında çok katı kurallarla büyümüş olabilir. Aynı deneyimi çocuklarına yaşatmamak için hiçbir sınır koymamayı tercih edebilirler.

Katı ve korkuya dayalı bir yaklaşım ile tamamen sınırsız bir ortam arasında farklı bir yol bulunabilir. Çocuğun duygularını önemseyen, aynı zamanda günlük hayatın kurallarını koruyan dengeli bir yaklaşım oluşturulabilir.

Sınır koymak ceza vermek anlamına gelmez

Sınır ve ceza kavramları zaman zaman birbirine karıştırılabilir. Ceza çoğunlukla çocuğa yaptığı davranışın karşılığında acı, korku veya utanç hissettirmeyi amaçlayan bir tepki olarak uygulanır.

Sınır ise davranışın neden uygun olmadığını açıklamaya ve bundan sonra ne yapılması gerektiğini göstermeye odaklanır.

Örneğin çocuk oyuncağını öfkeyle kardeşine doğru fırlattığında yalnızca “Odana git” demek davranışın neden durdurulduğunu açıklamayabilir. Bunun yerine daha açık bir ifade kullanılabilir:

“Oyuncağı birine doğru fırlatmana izin veremem. Birinin canı yanabilir. Öfkelendiğinde bana söyleyebilir veya biraz sakinleşmek için yanında durabilirim.”

Bu yaklaşımda davranış durdurulur ancak çocuğun kendisi kötü, yaramaz veya değersiz biri olarak tanımlanmaz.

Sınır davranışa konur, çocuğun kişiliğine değil.

“Sen çok yaramazsın” demek yerine “Bu davranış güvenli değil” demek, çocuğun kendisini değil yaptığı davranışı değerlendirmesine yardımcı olabilir.

Kurallar kısa ve anlaşılır olmalı

Çocuklara uzun açıklamalar yapmak her zaman beklenen sonucu vermeyebilir. Özellikle çocuk yorgun, öfkeli veya heyecanlı olduğunda uzun cümleleri takip etmekte zorlanabilir.

Bu nedenle sınırın kısa, doğrudan ve anlaşılır biçimde ifade edilmesi daha uygun olabilir.

“Koltuğun üzerinde zıplamıyoruz.”

“Yemek masasında tablet kullanmıyoruz.”

“Vurmak yok. Kızdığını kelimelerle söyleyebilirsin.”

“Oyuncaklar bittikten sonra kutusuna konur.”

Kural açıklandıktan sonra çocuğa kabul edilebilir bir alternatif sunmak da faydalı olabilir.

“Duvara resim yapamazsın” denildikten sonra “Resim yapmak için bu kâğıtları kullanabilirsin” denebilir. Böylece çocuk yalnızca neyi yapamayacağını değil, neyi yapabileceğini de öğrenir.

Her konuda kural koymak sınırların etkisini azaltabilir

Evde çok fazla kural bulunması hem çocuk hem de ebeveyn için yorucu olabilir. Çocuğun gün içindeki her hareketinin düzeltilmesi, iletişimin sürekli uyarılardan oluşmasına neden olabilir.

Bu yüzden öncelikle gerçekten önemli olan konular belirlenebilir. Güvenlik, başkalarına zarar vermeme, temel ev düzeni ve aile bireylerine saygılı davranma gibi alanlar öncelikli olabilir.

Çocuğun hangi kıyafeti giyeceği, hangi oyuncağıyla oynayacağı veya resminde hangi rengi kullanacağı gibi konularda yaşına uygun seçimler yapmasına alan tanınabilir.

Sınırlar çocuğun bütün kararlarını elinden almamalıdır. Güvenli alanların içinde seçim yapabilmek, çocuğun kendi kararlarının sorumluluğunu öğrenmesine katkı sağlayabilir.

Örneğin “Hemen pijamanı giy” demek yerine şu şekilde bir seçenek sunulabilir:

“Uyku zamanı yaklaşıyor. Mavi pijamanı mı yoksa çizgili pijamanı mı giymek istersin?”

Burada uykuya hazırlanma sınırı değişmez ancak çocuk pijama seçimine katılabilir.

Çocuğun duygusunu kabul etmek kararı değiştirmek değildir

Çocuğun bir sınıra üzülmesi, sınırın yanlış olduğu anlamına gelmez. Çocuk istediği bir şey gerçekleşmediğinde ağlayabilir, kızabilir veya hayal kırıklığı yaşayabilir.

Ebeveynin görevi her duyguyu hemen ortadan kaldırmak değildir. Çocuğun hissettiği duyguyu fark etmek ve bu duyguyu güvenli şekilde yaşamasına eşlik etmek de önemlidir.

Ekran süresi sona erdiğinde çocuk itiraz ederse şöyle söylenebilir:

“Oyunu bırakmak istemediğini biliyorum. Devam etmek istiyordun ve sürenin bitmesine kızdın. Bugünkü ekran süremiz tamamlandı.”

Bu cümlede çocuğun duygusu kabul edilir ancak karar değiştirilmez.

“Üzgün olduğunu görüyorum” demek ile “Üzülme, istediğini yapabilirsin” demek aynı şey değildir.

Çocuk zamanla her isteğinin gerçekleşmeyebileceğini ve hayal kırıklığı yaşadığında yanında güvenilir bir yetişkin bulunabileceğini deneyimleyebilir.

Tutarlılık çocuğun ne bekleyeceğini anlamasını sağlar

Bir davranışa bir gün izin verilip başka bir gün hiçbir açıklama yapılmadan izin verilmemesi çocuğun kafasını karıştırabilir.

Örneğin yemek sırasında telefon kullanmak bazı günler serbest, bazı günler yasaksa çocuk sınırın ne zaman geçerli olduğunu anlamakta zorlanabilir. Bu durumda kuralı tekrar tekrar denemesi doğal olabilir.

Tutarlılık, ebeveynin her koşulda aynı tepkiyi vermesi veya hiçbir esneklik göstermemesi anlamına gelmez. Günlük hayatta istisnalar olabilir.

Önemli olan istisnanın açıkça anlatılmasıdır:

“Normalde yemek sırasında telefon kullanmıyoruz. Bugün deden görüntülü aradığı için kısa bir görüşme yapacağız.”

Böylece çocuk kuralın tamamen ortadan kalkmadığını, belirli bir nedenle istisna yapıldığını anlayabilir.

Ebeveynin yorgun olduğu günlerde kuralları uygulamak daha zor gelebilir. Bu nedenle sürdürülemeyecek kadar fazla kural koymak yerine aile yaşamına uygun birkaç temel sınır belirlemek daha gerçekçi olabilir.

Çocuğa sınır koyarken sakin ve anlaşılır bir iletişim kurmak önemlidir.

Anne ve babanın farklı tepkileri çocuğu zorlayabilir

Ebeveynlerin her konuda tamamen aynı düşünmesi beklenemez. Ancak biri sınır koyarken diğerinin çocuğun yanında bu kararı geçersiz hâle getirmesi belirsizlik oluşturabilir.

Örneğin bir ebeveyn ekran süresinin bittiğini söylerken diğer ebeveyn “Biraz daha oynasın, ne olacak?” dediğinde çocuk hangi kurala uyması gerektiğini anlamakta zorlanabilir.

Ayrıca çocuk zamanla istediği sonuca ulaşmak için farklı ebeveynlere başvurmayı deneyebilir. Bu davranış kötü niyetten çok, hangi seçeneğin işe yaradığını anlamaya yönelik olabilir.

Ebeveynler anlaşamadıkları konuları mümkün olduğunca çocuğun olmadığı bir zamanda konuşabilir. Ortak bir karar verildikten sonra bu karar sakin biçimde uygulanabilir.

Çocuğun yanında birbirinin sınırını bozmak yerine, farklı görüşleri daha sonra değerlendirmek aile içindeki güveni destekler.

Aile bireylerinin birbirini dinlemesi ve anlaşmazlıkları yönetmesi hakkında daha fazla bilgiye aile içi iletişim yazımızdan ulaşabilirsiniz.

Bağırmak sınırı daha anlaşılır hâle getirmez

Çocuk aynı davranışı tekrar ettiğinde ebeveynin sabrı azalabilir. Ses yükseltmek o anda davranışı durdurabilir ancak çocuk sınırın neden konduğunu anlamak yerine yetişkinin öfkesine odaklanabilir.

Sakin kalmak her zaman kolay değildir. Ebeveyn de yorulabilir, yoğun bir gün geçirebilir veya kendisini kontrol etmekte zorlanabilir.

Böyle bir anda kısa bir ara vermek mümkündür. Çocuk güvenli bir yerdeyse ebeveyn birkaç kez nefes alabilir, ses tonunu düzenleyebilir ve daha sonra sınırı yeniden açıklayabilir.

Sakin konuşmak kararsız olmak anlamına gelmez. Ses yükseltmeden de net ve ciddi olunabilir.

Örneğin çocuk markette alınmayacağı söylenen bir ürün için ısrar ettiğinde uzun bir tartışmaya girmek yerine şu ifade kullanılabilir:

“Bunu almak istediğini biliyorum. Bugün bu ürünü almayacağız.”

Çocuk tekrar sorduğunda aynı açıklama sakin şekilde yinelenebilir. Her ısrarda yeni bir gerekçe üretmek, konuyu pazarlığa açık hâle getirebilir.

Sınır koyarken tehdit yerine doğal sonuçlara odaklanmak

“Oyuncaklarını toplamazsan bir daha sana hiçbir şey almam” gibi uygulanması zor tehditler kısa süreli baskı oluşturabilir. Ebeveyn daha sonra bu tehdidi uygulamadığında söylenen sözlerin etkisi azalabilir.

Bunun yerine davranışla bağlantılı, anlaşılır ve uygulanabilir bir sonuç belirlenebilir.

Oyuncaklar yerde bırakıldığında şöyle söylenebilir:

“Yerde kalan oyuncaklara basıp zarar görebiliriz. Şimdi birlikte toplayalım. Toplanmayan oyuncakları yarına kadar kaldıracağım.”

Çocuk suyla oynarken etrafı bilerek ıslatmaya devam ederse oyun bir süre durdurulabilir. Bu sonuç davranışla doğrudan bağlantılıdır.

Sonuçların çocuğu utandırmak, korkutmak veya sevgiden mahrum bırakmak amacıyla kullanılmaması önemlidir.

“Böyle davranırsan seni sevmem” gibi ifadeler sınır koymaz; sevgiyi bir koşula bağlar. Çocuğun davranışına müdahale edilirken ona duyulan sevginin devam ettiği hissettirilebilir.

Çocuğun yaşına uygun beklentiler belirlemek

Sınırlar belirlenirken çocuğun yaşı ve gelişim düzeyi dikkate alınmalıdır. Küçük bir çocuktan uzun süre hareketsiz oturmasını veya duygularını bir yetişkin gibi kontrol etmesini beklemek gerçekçi olmayabilir.

Benzer şekilde küçük çocukların aynı kuralı birçok kez denemesi mümkündür. Bu durum kuralı hiç anlamadıkları veya ebeveyne özellikle karşı geldikleri anlamına gelmeyebilir.

Öz denetim ve bekleme becerileri zaman içinde gelişir. Bu süreçte çocukların hatırlatmaya, yetişkin desteğine ve tekrar eden günlük düzenlere ihtiyaç duyması doğaldır.

Kuralın çocuğun yaşına uygun olup olmadığı düşünülürken şu noktalara bakılabilir:

• Çocuk kendisinden ne beklendiğini anlayabiliyor mu?
• Bu davranışı tek başına yapabilecek beceriye sahip mi?
• Kuralı uygulayabilmesi için yetişkin desteğine ihtiyaç duyuyor mu?
• Çocuğun yorgunluk, açlık veya yoğun duyguları davranışını etkiliyor olabilir mi?

Bu sorular sınırın tamamen kaldırılması gerektiğini göstermez. Sınırın nasıl anlatılacağını ve çocuğa ne kadar destek verileceğini belirlemeye yardımcı olabilir.

Rutinler sınırların sürekli tartışılmasını azaltabilir

Her akşam uyku saatinin yeniden tartışılması hem ebeveyni hem de çocuğu yorabilir. Düzenli rutinler, sırada ne olduğunu daha tahmin edilebilir hâle getirebilir.

Örneğin akşam sırası yemek, kısa oyun zamanı, diş fırçalama, pijama ve kitap şeklinde düzenlenebilir. Çocuk bu akışı zamanla tanıdığında her adım için ayrı bir tartışma yaşanması azalabilir.

Rutinlerin kusursuz şekilde uygulanması gerekmez. Bazı günler plan değişebilir. Ancak genel düzenin benzer olması çocuğun geçişlere hazırlanmasını kolaylaştırabilir.

Bir etkinliğin sona ereceğini önceden söylemek de yararlı olabilir:

“Beş dakika sonra oyuncakları toplayıp yemeğe geçeceğiz.”

“Bu bölüm bittiğinde ekranı kapatacağız.”

Aniden kesilen bir etkinlik çocuğun daha sert tepki vermesine neden olabilir. Önceden haber vermek her itirazı ortadan kaldırmasa da geçişi daha anlaşılır hâle getirebilir.

Seçenek sunmak kontrolün tamamen çocuğa bırakılması değildir

Çocuğa seçenek sunmak, sınırlar içinde söz sahibi olmasına yardımcı olabilir. Ancak seçeneklerin ikisi de ebeveynin kabul edebileceği nitelikte olmalıdır.

“Banyo yapmak ister misin?” sorusu çocuğun “Hayır” cevabını verebileceği açık bir seçenektir. Banyo yapılması gerekiyorsa soru farklı biçimde kurulabilir:

“Banyoya oyuncak ördeğini mi yoksa küçük tekneni mi götürmek istersin?”

Burada banyo yapılması sınırdır; hangi oyuncağın götürüleceği ise çocuğun seçimidir.

Çok fazla seçenek vermek küçük çocukları zorlayabilir. İki basit seçenek çoğu durumda yeterli olabilir.

Çocuk iki seçeneği de kabul etmiyorsa ebeveyn sakin biçimde karar verebilir:

“Seçmekte zorlandığını görüyorum. Bugün mavi tişörtü giymene yardımcı olacağım.”

Ebeveynin kendi davranışı da sınırları öğretir

Çocuklar yalnızca kendilerine söylenenleri değil, evde gördükleri davranışları da gözlemler.

Çocuğa bağırmaması söylenirken yetişkinler her anlaşmazlıkta bağırıyorsa verilen mesaj çelişkili olabilir. Çocuktan ekranı bırakması beklenirken aile bireyleri yemek boyunca telefonla ilgileniyorsa kuralın kabul edilmesi zorlaşabilir.

Ebeveynin hata yaptığında özür dilemesi de değerli bir örnek oluşturabilir:

“Az önce sana yüksek sesle konuşmam doğru değildi. Kızmış olabilirim ama bağırmadan konuşmam gerekirdi.”

Bu tür bir özür ebeveynin otoritesini azaltmaz. Aksine herkesin davranışlarından sorumlu olduğunu gösterir.

Çocuklardan beklenen saygının evdeki bütün bireyler için geçerli olması gerekir. Çocuğun yetişkine saygılı davranması beklenirken yetişkinin de çocuğun duygularına, bedenine ve kişisel alanına saygı göstermesi önemlidir.

Sorumluluklar sınırlarla birlikte öğrenilebilir

Sınır koymak yalnızca yasaklardan oluşmaz. Çocuğun aile yaşamına yaşına uygun biçimde katılması da sağlıklı sınırların bir parçası olabilir.

Oyuncaklarını toplamak, kirli kıyafetlerini sepete koymak veya sofraya peçete götürmek çocuğun ortak yaşam içindeki sorumluluklarını öğrenmesine katkı sağlayabilir.

Görevlerin çocuğun yaşına ve yapabileceklerine uygun olması önemlidir. Çocuk ilk denemede kusursuz yapamayabilir. Ebeveynin görevi hemen devralmak yerine gerektiğinde rehberlik etmek olabilir.

Sorumluluk vermek çocuğa yük olmak değil, yapabildiğini deneyimlemesi için fırsat sunmaktır.

Bu konudaki ayrıntılı önerileri çocuklara sorumluluk kazandırmak yazımızda bulabilirsiniz.

Sınırlar çocuğun özgüvenini bastırmamalı

Bazı ebeveynler sınır koymanın çocuğun özgüvenine zarar vereceğinden endişe edebilir. Burada sınırın nasıl uygulandığı belirleyicidir.

Çocuğu küçümseyen, başkalarının yanında utandıran veya sürekli yetersiz hissettiren bir yaklaşım çocuğu olumsuz etkileyebilir. Ancak saygılı, açıklanabilir ve yaşına uygun sınırlar çocuğun günlük hayatı daha iyi anlamasına yardımcı olabilir.

Çocuğun fikrini dinlemek, sınırın mutlaka değişeceği anlamına gelmez. Ebeveyn son kararı verirken çocuğun düşüncesini de önemseyebilir.

“Bu kurala kızdığını biliyorum. Ne düşündüğünü dinleyeceğim ama güvenlik nedeniyle arabada kemer takmamız gerekiyor.”

Bu ifade hem çocuğun söz hakkını tanır hem de güvenlikle ilgili sınırı korur.

Çocuğun kendine güvenini destekleyen aile tutumları hakkında daha fazla bilgiye çocuklarda özgüven yazımızdan ulaşabilirsiniz.

Sınır uygulandıktan sonra ilişkiyi yeniden kurmak

Bir anlaşmazlığın ardından çocuk bir süre üzgün veya öfkeli kalabilir. Ebeveyn, sınırı koyduğu için çocuğu yalnız bırakmak veya sevgisini geri çekmek zorunda değildir.

Çocuk sakinleştiğinde yanına oturmak, sarılmak isteyip istemediğini sormak veya birlikte kısa bir etkinlik yapmak ilişkinin devam ettiğini gösterebilir.

Sınır koyduktan sonra yakınlık göstermek, sınırdan vazgeçmek değildir.

“Az önce ikimiz de zorlandık. Seni seviyorum ve şimdi daha sakin konuşabiliriz” gibi bir cümle çocuğun yaşanan tartışmanın ilişkinin tamamını değiştirmediğini anlamasına yardımcı olabilir.

Ebeveyn de kendi tutumunu değerlendirebilir. Kullanılan sözler gereğinden ağır olduysa özür dilenebilir. Kuralın gereksiz veya çocuğun yaşına uygun olmadığı fark edilirse yeniden düzenlenebilir.

Tutarlı olmak, hiçbir kararı değiştirmemek anlamına gelmez. Yeni bilgi edinildiğinde veya kuralın işe yaramadığı görüldüğünde aile düzenine uygun başka bir yöntem denenebilir.

Sınırlar sürekli çatışmaya dönüşüyorsa

Bazı dönemlerde çocukla yaşanan anlaşmazlıklar artabilir. Ev değişikliği, okula başlama, aile düzenindeki değişiklikler veya günlük rutinin bozulması davranışları etkileyebilir.

Ebeveynler önce temel ihtiyaçları ve günlük düzeni gözden geçirebilir. Çocuğun yeterince dinlenip dinlenmediği, gün içinde hareket etmeye fırsat bulup bulmadığı ve kuralların kendisi için anlaşılır olup olmadığı değerlendirilebilir.

Çocuğun davranışları uzun süre aile yaşamını ciddi biçimde etkiliyorsa, ebeveyn kendisini çaresiz hissediyorsa veya güvenlikle ilgili kaygılar bulunuyorsa çocuk doktoru ya da uygun bir çocuk gelişimi uzmanından kişisel değerlendirme alınabilir.

Profesyonel destek almak ebeveynin başarısız olduğu anlamına gelmez. Her çocuğun ihtiyaçları ve aile koşulları farklı olabilir. Genel önerilerin yeterli olmadığı durumlarda kişiye özel değerlendirme daha uygun olabilir.

Sevgiyle belirlenen sınırlar zaman içinde öğrenilir

Çocuğa sınır koymak, bir kez açıklanan ve hemen tamamlanan bir süreç değildir. Çocuklar aynı sınırı tekrar deneyebilir, ebeveynler bazı günler uygulamakta zorlanabilir ve aile düzeni zaman içinde değişebilir.

Önemli olan kusursuz davranmak değil; mümkün olduğunca sakin, açık ve tutarlı bir yaklaşımı korumaya çalışmaktır.

Çocuğun duygusunu kabul etmek, her istediğini yapmak anlamına gelmez. Kararlı olmak da bağırmak, korkutmak veya sevgiyi geri çekmek zorunda olmak değildir.

Sağlıklı bir sınır, çocuğa hem “Seni anlıyorum” hem de “Bu davranışa izin veremem” mesajını birlikte verebilir.

Aileler öncelikle günlük hayatı en fazla zorlayan tek bir alanı seçebilir. Uyku düzeni, ekran kullanımı, oyuncakların toplanması veya kardeşler arasındaki davranışlar üzerinde sakin ve uygulanabilir bir sınır belirlenebilir.

Küçük ama sürdürülebilir değişiklikler, aynı anda bütün kuralları değiştirmeye çalışmaktan daha gerçekçi olabilir. Çocuk ve ebeveyn yeni düzene alıştıkça diğer alanlar da zaman içinde ele alınabilir.

Ebeveynliğe dair diğer içeriklere Ebeveynlik kategorisinden ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her çocuğun gelişim süreci ve aile koşulları farklıdır. İçerik, çocuğa özel profesyonel değerlendirmenin veya uzman desteğinin yerine geçmez.

Bu yazıya tepkin ne?

0 Beğendim 0 Sevdim 0 Komik 0 Vay Be 0 Üzücü 0 Sinir