Çocuklarda Özgüven Aile İçinde Nasıl Gelişir

Çocuklarda özgüven, yalnızca kalabalık bir ortamda rahatça konuşmak veya yeni insanlarla kolayca iletişim kurmak anlamına gelmez. Çocuğun kendisini değerli hissetmesi, yapabileceklerine inanması ve hata yaptığında yeniden denemeye cesaret edebilmesi de özgüvenin önemli parçalarıdır.

Bazı çocuklar yeni bir ortama kolayca uyum sağlarken bazıları kendisini rahat hissetmek için daha fazla zamana ihtiyaç duyabilir. Sessiz veya çekingen olmak tek başına özgüven eksikliği anlamına gelmez. Çocuğun kişiliği, yaşadığı deneyimler ve bulunduğu ortam davranışlarını etkileyebilir.

Aile içinde kullanılan dil, çocuğa verilen sorumluluklar ve hatalar karşısında gösterilen yaklaşım, onun kendisi hakkındaki düşüncelerinin şekillenmesine katkıda bulunur. Çocuğun her işini onun yerine yapmak kadar sürekli eleştirmek de kendi becerilerine güvenmesini zorlaştırabilir.

Çocuklara Sorumluluk Kazandırmak Evde Başlar

×

Aile yaşamı ve çocuk gelişimiyle ilgili farklı içeriklere Aile Rehberi üzerinden ulaşabilirsiniz.

Çocuklarda özgüven küçük deneyimlerle gelişir

Bir çocuk kendi başına giyindiğinde, oyuncaklarını topladığında veya okulda öğrendiği bir konuyu anlattığında küçük bir başarı deneyimi yaşar. Yetişkinler açısından sıradan görünen bu anlar, çocuk için önemli olabilir.

Çocuk bir işi yapmayı denediğinde yalnızca sonuca değil, gösterdiği çabaya da dikkat etmek gerekir. Ayakkabısını yanlış bağlayabilir, yatağını düzgün toplayamayabilir veya hazırladığı bir resim istediği gibi görünmeyebilir.

Her hata anında düzeltilirse çocuk yaptığı işe güvenmekte zorlanabilir. Bunun yerine önce kendi çözümünü bulması için zaman tanınabilir.

Özgüven, her şeyi ilk denemede doğru yapmakla değil, başaramadığında yeniden deneyebilmekle gelişir.

Çocuğun güvenliğini tehlikeye atmayan küçük hatalara izin vermek, yaptığı seçimlerin sonuçlarını görmesine yardımcı olabilir. Bu yaklaşım ona yalnızca bir işi nasıl yapacağını değil, karşılaştığı sorunlarla nasıl başa çıkabileceğini de öğretir.

Sürekli övmek yerine çabayı fark etmek

Çocuğu desteklemek ile yaptığı her şeyi abartılı biçimde övmek aynı şey değildir. “Sen dünyanın en başarılı çocuğusun” gibi genel ifadeler güzel niyetle söylense de çocuğa hangi davranışının değerli olduğunu anlatmayabilir.

Daha açık ve gerçekçi ifadeler kullanmak çoğu zaman daha anlamlıdır.

“Bu resmi tamamlamak için uzun süre uğraştığını fark ettim.”

“Soruyu çözemediğinde bırakmayıp tekrar denemen çok değerliydi.”

“Kardeşinle konuşurken sakin kalmaya çalıştığını gördüm.”

Bu tür cümleler çocuğun yalnızca sonucu değil, süreci de fark etmesini sağlar. Başarının her zaman yetenekten kaynaklanmadığını, bazen sabır ve emek gerektirdiğini anlamasına yardımcı olur.

Çocuğun yaptığı işi olduğundan daha iyi göstermek de gerekli değildir. Gerçekçi olmayan övgüler zamanla inandırıcılığını kaybedebilir. Çocuklar yetişkinlerin yalnızca kendilerini mutlu etmek için konuştuğunu fark edebilir.

Destekleyici olmak, her davranışı kusursuz ilan etmek yerine çocuğun gösterdiği gerçek çabayı görebilmektir.

Başkalarıyla karşılaştırmak özgüveni zedeleyebilir

“Arkadaşın senden daha düzenli”, “Kardeşin bu yaşta kendi başına yapabiliyordu” veya “Sınıftaki diğer çocuklar daha başarılı” gibi karşılaştırmalar, çocuğun kendisini yetersiz hissetmesine neden olabilir.

Her çocuğun gelişim hızı, ilgi alanları ve güçlü yönleri farklıdır. Bir çocuk matematikte rahat ilerlerken başka bir çocuk resim yaparken veya insanlarla iletişim kurarken daha başarılı olabilir.

Karşılaştırma yapılması gerekiyorsa çocuğun önceki hâliyle bugünkü gelişimi dikkate alınabilir.

“Geçen ay bu metni okurken daha çok zorlanıyordun, şimdi daha rahat okuyabiliyorsun.”

“Daha önce odanı toplarken nereden başlayacağını bilmiyordun, artık kendi düzenini oluşturuyorsun.”

Bu yaklaşım çocuğun kendi ilerlemesini görmesini sağlar. Başka biri gibi olmaya çalışmak yerine kendi becerilerini geliştirmeye odaklanmasına yardımcı olur.

Çocuğun düşüncelerini gerçekten dinlemek

Çocuğun söylediklerini dinlemek, onun her isteğini kabul etmek anlamına gelmez. Ancak düşüncelerinin ciddiye alınması, kendisini aile içinde değerli hissetmesine yardımcı olabilir.

Çocuk bir olay anlatırken sözünü kesmek, hemen öğüt vermek veya konuyu önemsiz görmek paylaşma isteğini azaltabilir.

Örneğin okulda yaşanan küçük bir tartışma yetişkin için kolay çözülebilecek bir durum gibi görünebilir. Çocuk içinse gün boyunca düşündüğü önemli bir konu olabilir.

“Bunda üzülecek ne var?” demek yerine şöyle bir yaklaşım kullanılabilir:

“Bu yaşananların seni üzdüğünü görüyorum. İstersen bana biraz daha anlatabilirsin.”

Çocuk konuşurken çözümü hemen sunmak yerine ne düşündüğünü sormak da faydalı olabilir.

“Sence bu durumda ne yapabilirsin?”

Bu soru, çocuğa kendi çözümünü düşünmesi için alan açar. Her sorunu onun adına çözmek yerine fikirlerini değerlendirmesine yardımcı olur.

Bu konuda daha ayrıntılı önerilere aile içi iletişim yazımızdan ulaşabilirsiniz.

Yaşına uygun kararlar vermesine izin vermek

Çocukların bütün kararları kendilerinin vermesi mümkün değildir. Sağlık, güvenlik ve aile düzeniyle ilgili konularda yetişkinlerin sınır koyması gerekir. Ancak günlük yaşam içindeki küçük seçimler çocuğun kendi düşüncesine güvenmesini destekleyebilir.

Hangi kıyafeti giyeceği, boş zamanında hangi etkinliği yapacağı veya odasında eşyalarını nasıl düzenleyeceği gibi konularda sınırlı seçenekler sunulabilir.

Örneğin:

• “Ödevini yemekten önce mi, sonra mı yapmak istersin?”
• “Hafta sonu parka mı gidelim, birlikte bisiklete mi binelim?”
• “Kitaplarını bu rafa mı, diğer rafa mı yerleştirmek istersin?”

Seçeneklerin ikisi de ebeveyn açısından kabul edilebilir olmalıdır. Çocuğa gerçekte verilmeyecek bir seçim hakkı sunmak güveni zedeleyebilir.

Çocuk karar verdikten sonra küçük sonuçlarla karşılaşmasına da izin verilmelidir. Seçtiği kıyafetin rahat olmadığını fark edebilir veya ödevini geç saate bıraktığında daha fazla yorulabilir.

Güvenlik sorunu bulunmayan durumlarda bu deneyimler, kendi kararlarını değerlendirmesine yardımcı olabilir.

Sorumluluk vermek kendine güvenmesini destekler

Çocuklara yaşlarına uygun sorumluluklar vermek, aile içinde kendilerine ihtiyaç duyulduğunu hissetmelerine yardımcı olabilir.

Sofraya peçete koymak, çantasını hazırlamak, oyuncaklarını toplamak veya evcil hayvanın suyunu kontrol etmek gibi görevler çocuğun günlük yaşama katkıda bulunmasını sağlar.

Görevin tamamını yetişkin üstlenirse çocuk kendi yapabileceklerini görme fırsatını kaybedebilir. İşin biraz yavaş veya eksik yapılması, öğrenme sürecinin doğal bir parçasıdır.

Çocuğa sorumluluk vermek, ona “Bunu yapabileceğine güveniyorum” mesajı verir.

Ancak verilen görevin yaşına ve becerilerine uygun olması gerekir. Çocuğu zorlayan veya güvenli olmayan işler özgüven oluşturmak yerine endişeye neden olabilir.

Bu konuda hazırladığımız çocuklara sorumluluk kazandırma rehberini de inceleyebilirsiniz.

Çocuğun gösterdiği çabayı fark etmek ve onu dikkatle dinlemek, kendine güvenmesini destekleyebilir.

Hatalar karşısında kullanılan dil önemlidir

Bir çocuk hata yaptığında yetişkinlerin verdiği tepki, bir sonraki denemeye nasıl yaklaşacağını etkileyebilir.

“Bunu da mı yapamadın?”, “Sana kaç kere gösterdim?” veya “Sen zaten çok dikkatsizsin” gibi ifadeler, yapılan davranış yerine çocuğun kişiliğini hedef alır.

Çocuk zamanla yalnızca bir işte hata yaptığını değil, kendisinin yetersiz olduğunu düşünmeye başlayabilir.

Bunun yerine yaşanan durum hakkında konuşulabilir:

“Bardak döküldü. Şimdi birlikte nasıl temizleyebileceğimize bakalım.”

“Bu soruda zorlandın. İstersen nerede karıştığını beraber inceleyebiliriz.”

“Çantanı hazırlarken defterini unutmuşsun. Yarın hatırlamak için nasıl bir yöntem kullanabiliriz?”

Bu ifadeler hatayı yok saymaz. Ancak çocuğu suçlamak yerine çözüm bulmaya yönlendirir.

Hata yaptığında aşağılanmayacağını bilen çocuk, yeni şeyler denemeye daha açık olabilir. Başarısız görünmekten korkmadığı için öğrenme sürecine daha rahat katılabilir.

Utandırmak davranışı değiştirmekten çok uzaklaştırabilir

Çocuğun yaptığı hataları başkalarının yanında anlatmak veya onunla alay etmek, kısa süreliğine davranışı durdurabilir. Ancak çocuğun kendisini güvende hissetmesini zorlaştırabilir.

Misafirlerin yanında “Bizimki zaten hiçbir işini kendi yapamaz” demek, yetişkinler arasında küçük bir şaka gibi görülebilir. Çocuk ise bu ifadeyi kendisi hakkında söylenmiş ciddi bir değerlendirme olarak kabul edebilir.

Bir davranış hakkında konuşulması gerekiyorsa mümkün olduğunca sakin ve özel bir ortam tercih edilmelidir.

Çocuğun duygularını ifade ettiği anlarda da utandırıcı ifadelerden kaçınmak gerekir.

“Bebek gibi ağlama”, “Bundan mı korkuyorsun?” veya “Herkes sana bakıyor” gibi cümleler çocuğun duygularını gizlemesine neden olabilir.

Duyguları kabul etmek, uygun olmayan davranışı onaylamak anlamına gelmez. Çocuk öfkeli olabilir ancak başkasına vurmasına izin verilmez. Korkabilir ancak yaşadığı duygunun küçümsenmesine gerek yoktur.

Her şeyi onun adına yapmak iyi niyetli olsa da gelişimini zorlaştırabilir

Ebeveynler çocuklarının yorulmasını veya üzülmesini istemedikleri için bazı işleri sürekli üstlenebilir. Okul çantasını hazırlamak, arkadaşına söylemek istediği şeyi onun adına açıklamak veya karşılaştığı her sorunu çözmek kısa vadede işleri kolaylaştırabilir.

Ancak çocuk kendi becerilerini kullanmadığında ne yapabildiğini görmekte zorlanabilir.

Yardım istemesi ile görevin tamamen devralınması arasında fark vardır. Çocuk bir konuda zorlandığında şu soru sorulabilir:

“Hangi bölümde yardıma ihtiyaç duyuyorsun?”

Böylece çocuk yapabildiği kısmı kendisi tamamlar, gerçekten zorlandığı noktada destek alır.

Örneğin bağcığını bağlamaya çalışan bir çocuğun ayakkabısını hemen bağlamak yerine ilk adımı göstermesi istenebilir. Okul sunumunda heyecanlanan çocuğun yerine konuşmak yerine evde kısa bir prova yapılabilir.

Destek, çocuğun yerine yaşamak değil, kendi başına ilerleyebilmesi için yanında olmaktır.

Çocuğun güçlü yönlerini tanımasına yardımcı olmak

Her çocuk farklı bir alanda kendisini daha rahat hissedebilir. Bazıları insanlarla iletişim kurarken, bazıları hareketli etkinliklerde veya sanatsal çalışmalarda daha istekli olabilir.

Çocuğun yalnızca okul notlarına bakarak değerlendirilmesi diğer becerilerinin fark edilmemesine neden olabilir.

İyi gözlem yapan, arkadaşını dinleyen, bir oyunda sabır gösteren veya hayal gücü güçlü olan bir çocuk da önemli becerilere sahiptir.

Ebeveynlerin görevi çocuğa sürekli “Sen her şeyi yapabilirsin” demek değildir. Güçlü olduğu alanları fark etmesine ve geliştirmesi gereken konularda gerçekçi destek almasına yardımcı olmaktır.

Sağlıklı özgüven, kişinin her konuda en iyi olduğunu düşünmesi değil, güçlü ve gelişmesi gereken yönlerini kabul edebilmesidir.

Çocuğun ilgisini çeken etkinlikleri denemesine fırsat verilebilir. Ancak her başladığı çalışmada başarılı olması veya uzun süre devam etmesi beklenmemelidir.

Bazen bir etkinliği denemek, çocuğun o alanı sevmediğini anlamasına da yardımcı olur. Bu da kendisini tanıma sürecinin doğal bir parçasıdır.

Çekingen davranması için baskı kurmamak

Bazı çocuklar yeni insanlarla tanıştıklarında hemen konuşmaya başlamaz. Ortamı izlemek ve kendisini güvende hissetmek için zamana ihtiyaç duyabilir.

“Hadi konuşsana”, “Neden bu kadar utangaçsın?” veya “Bak herkes seninle ilgileniyor” gibi ifadeler çocuğun üzerindeki baskıyı artırabilir.

Çocuğun yerine sürekli cevap vermek de zamanla konuşma fırsatlarını azaltabilir. Daha dengeli bir yaklaşım için ona süre tanınabilir.

Örneğin biri çocuğa soru sorduğunda hemen araya girmek yerine birkaç saniye beklenebilir. Cevap vermek istemediğinde kısa bir destek sunulabilir ancak zorlanmamalıdır.

Çocuğun sessizliğini herkesin yanında sorun gibi göstermek yerine, kendisini rahat hissettiği ortamlarda küçük iletişim deneyimleri oluşturulabilir.

Aile içinde fikrini sormak, sipariş verirken kendi tercihini söylemesine fırsat tanımak veya tanıdığı birine selam vermesi için zaman bırakmak doğal adımlar olabilir.

Evde kullanılan dil çocuğun iç sesine dönüşebilir

Çocuklar kendileri hakkında söylenen sözleri zamanla kendi düşünceleri gibi benimseyebilir.

Sürekli “dalgın”, “beceriksiz”, “tembel” veya “utangaç” olarak tanımlanan bir çocuk, bu kelimeleri değişmez özellikleri olarak görebilir.

Davranış ile kişiliği birbirinden ayırmak önemlidir.

“Sen çok dağınıksın” yerine “Bugün oyuncakların yerde kalmış” denilebilir.

“Sen tembelsin” yerine “Bu göreve başlamakta zorlandığını görüyorum” ifadesi kullanılabilir.

“Sen çok utangaçsın” yerine “Yeni ortamlara alışmak için biraz zamana ihtiyaç duyabiliyorsun” denilebilir.

Bu dil davranışın değişebileceğini gösterir. Çocuğu tek bir özellik üzerinden tanımlamaz.

Evde saygılı ve açık bir iletişim kurulması, çocuğun kendi düşüncelerini daha rahat paylaşmasına yardımcı olabilir. Ebeveynlerin birbirleriyle konuşma şekli de çocuk için güçlü bir örnek oluşturur.

Özgüven baskıyla değil güvenli bir ilişkiyle büyür

Çocuğu daha cesur olması için zorlamak her zaman istenen sonucu vermez. Hazır olmadığı bir ortamda konuşmaya, sahneye çıkmaya veya insanlarla iletişim kurmaya zorlanan çocuk kendisini daha fazla baskı altında hissedebilir.

Cesaretlendirmek, çocuğun kaygısını yok saymak değil, yanında olduğunuzu hissettirmektir.

“İlk başta biraz heyecanlanabilirsin. Hazır olduğunda denemek istersen yanındayım.”

Bu yaklaşım hem çocuğun duygusunu kabul eder hem de yeni bir deneyime kapıyı açık bırakır.

Çocuğun yapabileceği küçük bir adımla başlamak daha doğal olabilir. Büyük bir kalabalık önünde konuşmak yerine önce aile üyelerine kısa bir şey anlatabilir. Yeni bir etkinliğe tek başına katılmadan önce ortamı ebeveyniyle birlikte görebilir.

Her küçük deneyim, çocuğun kendisine ilişkin düşüncelerini yeniden şekillendirebilir.

Ailenin desteği kusursuz bir çocuk yetiştirmek anlamına gelmez

Çocuğun kendine güvenmesini desteklemek, onu her hayal kırıklığından korumak veya her durumda başarılı olmasını sağlamak anlamına gelmez.

Hayatın içinde başarısızlık, reddedilme ve zorlanma gibi deneyimler bulunur. Çocuğun bu durumları hiç yaşamaması mümkün değildir.

Önemli olan, zorlandığında yanında güvenebileceği bir yetişkinin bulunması ve yaşadığı deneyimin kişisel değerini belirlemediğini öğrenmesidir.

Bir sınavdan düşük not almak, bir oyunda kaybetmek veya arkadaş grubuna hemen katılamamak çocuğun değersiz olduğu anlamına gelmez.

Ebeveynler bu ayrımı kullandıkları dille gösterebilir:

“Bu sınav beklediğin gibi geçmedi ancak bu, senin başarısız biri olduğun anlamına gelmez.”

“Oyunu kaybettiğin için üzülmen normal. Hazır olduğunda tekrar deneyebilirsin.”

Çocuk, sevgiyi yalnızca başarılı olduğunda değil, zorlandığında da gördüğünde kendisini daha güvende hissedebilir.

Çocuğun kendine inanması zamanla şekillenir

Çocuklarda özgüven, bir günde kazandırılabilecek bir özellik değildir. Aile içinde tekrar edilen küçük davranışlar, kullanılan kelimeler ve çocuğa tanınan deneyim alanları zamanla bir bütün oluşturur.

Çocuğun düşüncelerini dinlemek, yaşına uygun sorumluluklar vermek, başkalarıyla karşılaştırmamak ve hata yaptığında küçümsememek bu süreci destekleyebilir.

Her çocuğun kendisini ifade etme biçimi farklıdır. Sessiz bir çocuk da kendisine güvenebilir. Konuşkan bir çocuk da bazı konularda yoğun çekinceler yaşayabilir. Bu nedenle yalnızca dışarıdan görünen davranışlara bakarak kesin değerlendirmeler yapılmamalıdır.

Ebeveynlerin kusursuz olması da gerekmez. Zaman zaman yanlış tepki verilebilir veya sabırsız davranılabilir. Önemli olan bunu fark etmek, gerektiğinde özür dilemek ve aile içindeki yaklaşımı yeniden düzenlemektir.

Çocuk gelişimiyle ilgili diğer bilgilendirici içeriklere Çocuk Gelişimi kategorisinden ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Çocuğun günlük yaşamını belirgin biçimde etkileyen, uzun süre devam eden veya yoğun kaygıyla birlikte görülen durumlarda uygun bir uzmandan değerlendirme alınması düşünülebilir.

Bu yazıya tepkin ne?

0 Beğendim 0 Sevdim 0 Komik 0 Vay Be 0 Üzücü 0 Sinir